Class 8 Science Chapter 3 Swadhyay (ધોરણ 8 વિજ્ઞાન પાઠ 3 સ્વાધ્યાય)

Class 8 Science Chapter 3 Swadhyay
Class 8 Science Chapter 3 Swadhyay

Class 8 Science Chapter 3 Swadhyay

Class 8 Science Chapter 3 Swadhyay. Std 8 Science Chapter 3 Swadhyay. ધોરણ 8 વિજ્ઞાન વિષયના એકમ 3 નું સ્વાધ્યાય વાંચી અને લખી શકશો. ધોરણ 8 વિજ્ઞાન પાઠ 3 સ્વાધ્યાય.

ધોરણ : 8

વિષય : વિજ્ઞાન

એકમ : 3. સંશ્લેષિત (કૃતિમ) રેસાઓ અને પ્લાસ્ટિક

સત્ર : પ્રથમ

સ્વાધ્યાય

પ્રશ્ન 1. શા માટે કેટલાંક રેસાઓને સંશ્લેષિત રેસા કહે છે? સમજાવો.

ઉત્તર : રૂ, શણ, ઊન, રેશમ જેવા રેસાઓ વનસ્પતિ કે પ્રાણીમાંથી મેળવાય છે, જે કુદરતી રેસા છે.

માનવસર્જિત રેસાઓને સંશ્લેષિત (અથવા કૃત્રિમ) રેસા કહે છે.

સંશ્લેષિત રેસા નાના નાના એકમો કે જે રાસાયણિક પદાર્થ છે, તેમને જોડીને બનાવેલી સાંકળ છે. આ પ્રકારના રેસા માનવી દ્વારા રાસાયણિક પ્રક્રિયા કરી કારખાનાઓમાં બનાવાય છે. તેથી આવા રેસાઓને સંશ્લેષિત રેસા કહે છે.

પ્રશ્ન 2. સાચા ઉત્તરને ટીક કરો :

(1) સંશ્લેષિત રેસાઓમાં રેયૉન અલગ છે, કારણ કે……..

(અ) તેનો દેખાવ રેશમ જેવો છે.

(બ) તેને લાકડાના માવામાંથી મેળવવામાં આવે છે.

(ક) તેના રેસાઓને કુદરતી રેસાઓની માફક વણી શકાય છે.

ઉત્તર : (બ) તેને લાકડાના માવામાંથી મેળવવામાં આવે છે.

પ્રશ્ન 3. યોગ્ય શબ્દો વડે ખાલી જગ્યા પૂરો :

(અ) સંશ્લેષિત રેસાઓને……………અથવા…………..રેસા પણ કહે છે.

ઉત્તર : કૃત્રિમ, માનવસર્જિત

(બ) સંશ્લેષિત રેસાઓનું સંશ્લેષણ…………….જેવા કાચા માલમાંથી કરવામાં આવે છે.

ઉત્તર : પેટ્રોકેમિકલ્સ

(ક) સંશ્લેષિત રેસાની જેમ, પ્લાસ્ટિક પણ…………….છે.

ઉત્તર : પૉલિમર

પ્રશ્ન 4. નાયલૉન રેસા ખૂબ જ મજબૂત હોય છે, તે દર્શાવતું ઉદાહરણ આપો.

ઉત્તર : નાયલૉન રેસામાંથી પૅરૅશૂટ અને પર્વતારોહણ માટેનાં દોરડાં કે જે ઘણા  જ મજબૂત હોય છે, તે બનાવી શકાય છે.

પ્રશ્ન 5. શા માટે પ્લાસ્ટિકનાં પાત્રો અનાજનો સંગ્રહ કરવા માટે વપરાય છે? સમજાવો.

ઉત્તર : પ્લાસ્ટિકનાં પાત્રો અનાજનો સંગ્રહ કરવા માટે વપરાય છે, કારણ કે (1) પ્લાસ્ટિક અનાજ સાથે પ્રક્રિયા કરતાં નથી. (2) તેમને કાટ લાગતો નથી. (3) તે વજનમાં હલકાં, મજબૂત અને ટકાઉ હોય છે. (4) ધાતુના પાત્ર કરતાં કિંમતમાં સસ્તાં હોય છે અને સરળતાથી વાપરી શકાય તેવાં હોય છે.

પ્રશ્ન 6. થરમૉપ્લાસ્ટિક અને થરમૉસેટિંગ પ્લાસ્ટિક વચ્ચેનો તફાવત જણાવો.

ઉત્તર :

થરમૉપ્લાસ્ટિક

(1) આ પ્રકારના પ્લાસ્ટિકમાં એકમોની ગોઠવણી રૈખિક હોય છે.

(2) તેને ગરમ કરતાં નરમ બને છે.

(3) તેના આકારમાં ફેરફાર કરી શકાય છે.

(4) પૉલિથીન, PVC થરમૉપ્લાસ્ટિકનાં ઉદાહરણ છે.

થરમૉસેટિંગ પ્લાસ્ટિક

(1) આ પ્રકારના પ્લાસ્ટિકમાં એકમોનીગોઠવણી મિશ્રબંધિત હોય છે.

(2) તેને એકવાર આકારમાં ઢાળ્યા પછી ગરમ કરતાં નરમ બનતું નથી.

(3) તેના આકારમાં ફેરફાર કરી શકાતો નથી.

(4) બૅકેલાઇટ, મેલેમાઇન થરમૉસેટિંગ પ્લાસ્ટિકનાં ઉદાહરણ છે.

પ્રશ્ન 7. નીચેની વસ્તુઓ થરમૉસેટિંગ પ્લાસ્ટિકમાંથી શા માટે બનાવવામાં આવે છે? સમજાવો.

(અ) હાથાવાળી તવી

ઉત્તર : હાથાવાળી તવીનો હાથો થરમૉસેટિંગ પ્લાસ્ટિક(બેકેલાઇટ)માંથી બનાવવામાં આવે છે, કારણ કે તે અગ્નિ-અવરોધક છે અને ખોરાક રાંધતી વખતે તેનો હાથો ગરમ થતો નથી. જેથી હાથો પકડતાં આપણે દાઝતા નથી.

(બ) ઇલેક્ટ્રિક પ્લગ / સ્વિચો /પ્લગ બોર્ડ

ઉત્તર : ઇલેક્ટ્રિક પ્લગ / સ્વિચો / પ્લગ બોર્ડ થરમૉસેટિંગ પ્લાસ્ટિક (બકેલાઇટ) માંથી બનાવવામાં આવે છે, કારણ કે તે ઉષ્મા અને વિદ્યુતનું અવાહક છે. તે અગ્નિ-અવરોધક છે. તે ગરમ થવા છતાં પીગળી જતું નથી. તેથી આપણને શોક લાગવાનો કે આ સાધનો સળગી જવાનો ભય રહેતો નથી.

પ્રશ્ન 8. નીચેનાં ઉત્પાદનોના પદાર્થોને ‘રિસાઇકલ થઈ શકે’ અને ‘રિસાઇકલ ન થઈ શકે’ માં વર્ગીકૃત કરો :

ટેલિફોનનાં ઉપકરણો, પ્લાસ્ટિકનાં રમકડાં, કૂકરનાં હૅન્ડલ, થેલીઓ, બૉલપોઇંટ પેન, પ્લાસ્ટિકનાં બાઉલ (વાડકા), ઇલેક્ટ્રિક વાયર પરનાં પ્લાસ્ટિકનાં પડ, પ્લાસ્ટિકની ખુરશી, ઇલેક્ટ્રિક સ્વિચ.

ઉત્તર :

રિસાઇકલ થઈ શકે તેવા પદાર્થો : પ્લાસ્ટિકનાં રમકડાં, થેલીઓ, બૉલપોઇન્ટ પેન, પ્લાસ્ટિકનાં બાઉલ (વાડકા), ઇલેક્ટ્રિક વાયર પરનાં પ્લાસ્ટિકનાં પડ, પ્લાસ્ટિકની ખુરશી.

રિસાઇકલ ન થઈ શકે તેવા પદાર્થો : ટેલિફોનનાં ઉપકરણો, કૂકરનાં હૅન્ડલ, ઇલેક્ટ્રિક સ્વિચ.

પ્રશ્ન 9. રાણાને ઉનાળા માટે શર્ટ ખરીદવાં છે. શું તેણે સુતરાઉ કાપડમાંથી બનેલાં શર્ટ ખરીદવાં જોઈએ કે સિન્થેટિક (સંશ્લેષિત) કાપડમાંથી બનેલાં? રાણાને આ બાબતે કારણ સમજાવી સલાહ આપો.

ઉત્તર : સુતરાઉ કાપડ વધુ પ્રમાણમાં પાણી શોષી શકે છે, જ્યારે સિન્થેટિક કાપડ નહિવત્ પાણી શોષી શકે છે. ઉનાળામાં ગરમીને કારણે વધુ પરસેવો વળે છે. સુતરાઉ કાપડમાંથી બનેલું શર્ટ પરસેવો ચૂસી લે છે અને ગરમીથી રાહત મળે છે. સિન્થેટિક કાપડમાંથી બનેલું શર્ટ પરસેવો ચૂસતું નથી, જેથી આપણને તાપ લાગે છે અને અકળામણ થાય છે. તેથી તેણે સુતરાઉ કાપડમાંથી બનેલાં શર્ટ ખરીદવાં જોઈએ.

પ્રશ્ન 10. પ્લાસ્ટિક કાટ ન લાગે તેવો (non-corrosive) ગુણધર્મ ધરાવે છે.’ ઉદાહરણ આપીને સમજાવો.

ઉત્તર : (1) પ્લાસ્ટિક હવા કે પાણી સાથે કોઈ જ પ્રતિક્રિયા આપતું નથી. આ કારણે પ્લાસ્ટિકમાંથી બનાવેલાં સાધનોને કાટ લાગતો નથી. (2) હવામાં લાંબો સમય સુધી ખુલ્લું રાખતાં તે વિઘટન પામતું નથી. (3) તેમાં રાખેલાં રસાયણો અને અન્ય પદાર્થો સાથે તે રાસાયણિક પ્રક્રિયા અનુભવતું નથી.

ઉદાહરણ : પૉલિથીન

પ્રશ્ન 11. શું ટૂથબ્રશનાં હાથા તથા રેસાઓ (bristles) એક જ મટીરિયલનાં બનેલાં હોવાં જોઈએ? તમારા ઉત્તર માટે કારણ આપો.

ઉત્તર : ટૂથબ્રશનાં હાથા તથા રેસાઓ (bristles) એક જ મટીરિયલનાં બનેલાં હોવાં જોઈએ નહિ.

કારણ : ટૂથબ્રશનાં હાથા સખત અને અક્કડ હોય છે. તેથી તે બનાવવા થરમૉસેટિંગ પ્લાસ્ટિકનો ઉપયોગ થાય છે. ટૂથબ્રશનાં રેસા નરમ અને વળી શકે તેવાં હોય છે. તેથી તે બનાવવા થરમૉપ્લાસ્ટિકનો ઉપયોગ થાય છે.

પ્રશ્ન 12. ‘શક્ય હોય ત્યાં સુધી પ્લાસ્ટિકનો ઉપયોગ ટાળો.’ આ સલાહ માટે ટિપ્પણી કરો.

ઉત્તર : પ્લાસ્ટિક જૈવઅવિઘટનીય પદાર્થ છે. તેનું વિઘટન પામતાં ઘણાં વર્ષો લાગે છે. આથી નકામા પ્લાસ્ટિકનો નિકાલ કરવો એક મોટી સમસ્યા છે. તે પર્યાવરણને પ્રદૂષિત કરે છે. ઉપરાંત પ્લાસ્ટિક પદાર્થોનું દહન ધીમું થાય છે અને તે દરમિયાન તેમાંથી ઘણા ઝેરી ધુમાડા વાતાવરણમાં ભળે છે, જેને લીધે હવાનું પ્રદૂષણ થાય છે. આ નિવારવા પ્લાસ્ટિકનો ઉપયોગ ટાળવો જોઈએ.

પ્રશ્ન 13. કૉલમ ‘A’ માં રહેલા શબ્દોને કૉલમ ‘B’ માં રહેલા શબ્દસમૂહો સાથે જોડો.

કૉલમ A

(1) પૉલિએસ્ટર

(2) ટેફલોન

(3) રેયૉન

(4) નાયલૉન

કૉલમ B

(a) લાકડાના માવામાંથી બને છે.

(b) પૅરૅશૂટ તથા સ્ટૉકિંગ(મોજાં)ની બનાવટમાં વપરાય છે.

(c) નોનસ્ટિક કૂકવેરની બનાવટમાં વપરાય છે.

(d ) તેનું કાપડ સરળતાથી ચોળાઈ જતું નથી.

ઉત્તર : (1 – d), (2 – c), (3 – a), (4 – b)

પ્રશ્ન 14. ‘સંશ્લેષિત રેસાનું ઉત્પાદન એ વાસ્તવમાં જંગલનું સંરક્ષણ કરવામાં મદદરૂપ છે.’ તમારો મત રજૂ કરો.

ઉત્તર : સંશ્લેષિત રેસાઓ નાના નાના એકમો કે જે રાસાયણિક પદાર્થો છે, તેમને જોડીને બનાવેલી સાંકળ જેવી રચના છે. આ પ્રકારના રેસાઓ બનાવવા કોઈ પણ પ્રકારના વનસ્પતિજન્ય પદાર્થોનો ઉપયોગ થતો નથી. એટલે કે સંશ્લેષિત રેસાઓ બનાવવાં વૃક્ષો કાપવાં પડતાં નથી. સંશ્લેષિત રેસાઓના બહોળા ઉપયોગને કારણે વનસ્પતિ રેસા પર આધારિત અન્ય વસ્તુઓનો વપરાશ ઘટ્યો છે. આમ, જંગલનું સંરક્ષણ કરવામાં સંશ્લેષિત રેસાઓ ઘણા જ મદદરૂપ છે.

પ્રશ્ન 15. થરમૉપ્લાસ્ટિક એ વિદ્યુતનું અવાહક છે તે બાબત પ્રવૃત્તિ દ્વારા વર્ણવો.

ઉત્તર : થરમૉપ્લાસ્ટિક એ વિદ્યુતનું અવાહક છે તે બતાવવા નીચે જણાવેલી પ્રવૃત્તિ કરીએ.

આકૃતિમાં દર્શાવ્યા પ્રમાણે સેલ, બલ્બ અને વાહક તાર જોડી વિદ્યુતપરિપથ રચો. વાહક તારને કાપી તેના બે છેડા A અને B વચ્ચે થોડી જગ્યા રાખો. વાહક તારના છેડા A અને B વચ્ચે પ્રથમ તાંબાની પટ્ટી ગોઠવો. આ વખતે બલ્બ પ્રકાશ આપશે. હવે તાંબાની પટ્ટીની જગ્યાએ થરમૉપ્લાસ્ટિકની પટ્ટી ગોઠવો. આ વખતે બલ્બ પ્રકાશ આપતો નથી. કારણ કે વિદ્યુતપરિપથ પૂર્ણ થતો નથી. આ દર્શાવે છે કે થરમૉપ્લાસ્ટિક વિદ્યુતનું અવાહક છે.

Class 8 Science Chapter 3 Swadhyay
Class 8 Science Chapter 3 Swadhyay

Also Read :

ધોરણ 8 વિજ્ઞાન પાઠ 4 સ્વાધ્યાય