Class 8 Science Chapter 4 Swadhyay (ધોરણ 8 વિજ્ઞાન પાઠ 4 સ્વાધ્યાય)

Class 8 Science Chapter 4 Swadhyay
Class 8 Science Chapter 4 Swadhyay

Class 8 Science Chapter 4 Swadhyay

Class 8 Science Chapter 4 Swadhyay. Std 8 Science Chapter 4 Swadhyay. ધોરણ 8 વિજ્ઞાન વિષયના એકમ 4 નું સ્વાધ્યાય વાંચી અને લખી શકશો. ધોરણ 8 વિજ્ઞાન પાઠ 4 સ્વાધ્યાય.

ધોરણ : 8

વિષય : વિજ્ઞાન

એકમ : 4. પદાર્થો : ધાતુ અને અધાતુ

સત્ર : પ્રથમ

સ્વાધ્યાય

પ્રશ્ન 1. નીચેનામાંથી શાને ટીપીને તેના પાતળાં પતરાં બનાવી શકાય છે?

(અ) ઝિંક

(બ) ફૉસ્ફરસ

(ક) સલ્ફર

(ડ) ઑક્સિજન

ઉત્તર : (અ) ઝિંક

પ્રશ્ન 2. નીચેનામાંથી કયું વિધાન સાચું છે?

(અ) બધી જ ધાતુઓને ખેંચી શકાય છે.

(બ) બધી જ અધાતુઓને ખેંચી શકાય છે.

(ક) સામાન્ય રીતે ધાતુઓને ખેંચી શકાય છે.

(ડ) કેટલીક અધાતુઓને ખેંચી શકાય છે.

ઉત્તર : (ક) સામાન્ય રીતે ધાતુઓને ખેંચી શકાય છે.

પ્રશ્ન 3. ખાલી જગ્યા પૂરો :

(અ) ફૉસ્ફરસ એ ખૂબ…………….અધાતુ છે.

ઉત્તર : સક્રિય

(બ) ધાતુઓ ઉષ્માની અને……….. ની………….છે.

ઉત્તર : વિદ્યુત, સુવાહક

(ક) આયર્ન એ કૉપર કરતાં…………સક્રિય છે.

ઉત્તર : વધારે

(ડ) ધાતુઓ ઍસિડ સાથે પ્રક્રિયા કરીને …………. વાયુ બનાવે છે.

ઉત્તર : હાઇડ્રોજન

પ્રશ્ન 4. નીચેનાં વિધાનો ખરાં હોય, તો [T] અને ખોટાં હોય તો [F ] કહો :

(અ) સામાન્ય રીતે અધાતુઓ ઍસિડ સાથે પ્રક્રિયા આપે છે.

ઉત્તર : F

(બ) સોડિયમ એ ખૂબ સક્રિય ધાતુ છે.

ઉત્તર : T

(ક) કૉપ૨ એ ઝિંક સલ્ફેટના દ્રાવણમાંથી ઝિંકને વિસ્થાપિત કરે છે.

ઉત્તર : F

(ડ) કોલસામાંથી તાર ખેંચી શકાય છે.

ઉત્તર : F

પ્રશ્ન 5. નીચેના કોષ્ટકમાં કેટલાક ગુણધર્મો આપેલા છે. તેમને ધ્યાનમાં રાખીને ધાતુ અને અધાતુ વચ્ચેનો ભેદ સ્પષ્ટ કરો : (જે ગુણધર્મ જોવા મળતો હોય ત્યાં ટીક કરવું.)

ગુણધર્મો = ધાતુઓ = અધાતુઓ

(1) દેખાવ = ચળકાટ ધરાવે છે. = ચળકાટ ધરાવતા નથી. તે ઝાંખાં છે. (અપવાદ : હીરો)

(2) સખતપણું = સખત છે. = નરમ છે.

(3) ટિપાઉપણું = ટીપી શકાય છે. = ટીપી શકાતાં નથી.

(4) ખેંચીને તાર બનાવી શકાય છે. = ખેંચીને તાર બનાવી શકાય છે. = ખેંચીને તાર બનાવી શકાતાં નથી.

(5) ઉષ્માવાહકતા = ઉષ્માવાહક છે. = ઉષ્મા-અવાહક છે.

(6) વિદ્યુતવાહકતા = વિદ્યુતવાહક છે. = વિદ્યુત-અવાહક છે. (અપવાદ : ગ્રૅફાઇટ)

પ્રશ્ન 6. નીચેનાં વિધાનો માટે કારણો આપો :

(અ) ખાદ્ય પદાર્થોને પૅક કરવા ઍલ્યુમિનિયમ ફૉઇલ વપરાય છે.

ઉત્તર : ઍલ્યુમિનિયમ ધાતુમાં ટિપાઉપણાનો ગુણ હોવાથી તેમાંથી પાતળાં પતરાં બનાવી શકાય છે, જેથી ઍલ્યુમિનિયમ ફૉઇલ ખાદ્ય પદાર્થોને પૅક કરવા વપરાય છે.

(બ) ગરમ પ્રવાહીમાં ડૂબાડવામાં આવતા સળિયા ધાતુ તત્ત્વોનાં બનેલાં હોય છે.

ઉત્તર : ધાતુઓ ઉષ્માની સુવાહક હોવાથી ગરમ પ્રવાહીમાં ડૂબાડવામાં આવતા સળિયા ધાતુ તત્ત્વોનાં બનેલાં હોય છે.

(ક) ઝિંકના ક્ષારના દ્રાવણમાંથી કૉપર ઝિંકને વિસ્થાપિત કરી શકતું નથી.

ઉત્તર : ઝિંક કરતાં કૉપર ઓછી સક્રિય ધાતુ હોવાથી ઝિંકના ક્ષારના દ્રાવણમાંથી કૉપર ઝિંકને વિસ્થાપિત કરી શકતું નથી.

(ડ) સોડિયમ અને પોટૅશિયમનો કેરોસીનમાં સંગ્રહ કરવામાં આવે છે.

ઉત્તર : સોડિયમ અને પોટૅશિયમ ધાતુઓ ઘણી જ સક્રિય છે. બંને ધાતુઓ હવામાંના ઑક્સિજન સાથે તેમજ પાણી સાથે પ્રક્રિયા કરે છે અને કેરોસીન સાથે પ્રક્રિયા કરતાં નથી. તદુપરાંત બંને ધાતુઓ કેરોસીન કરતાં ભારે હોવાથી કેરોસીનમાં તળિયે બેસી જાય છે અને હવા સાથે સંપર્કમાં આવતાં નથી. આ કારણે સોડિયમ અને પોટેશિયમનો કેરોસીનમાં સંગ્રહ કરવામાં આવે છે.

પ્રશ્ન 7. શું લીંબુનાં અથાણાંને ઍલ્યુમિનિયમના વાસણમાં સંગ્રહી શકાય?

ઉત્તર : ઍલ્યુમિનિયમના વાસણમાં લીંબુનાં અથાણાંને સંગ્રહી શકાય નહિ. લીંબુમાં ઍસિડ (સાઇટ્રિક ઍસિડ) હોય છે. ઍલ્યુમિનિયમ ઍસિડ સાથે રાસાયણિક પ્રક્રિયા કરતું હોવાથી તે કટાય છે. જેથી લીંબુનું અથાણું બગડી જાય છે.

પ્રશ્ન 8. કૉલમ Aમાં આપેલા પદાર્થોની કૉલમ Bમાં આપેલા તેના ઉપયોગો સાથે યોગ્ય જોડી બનાવો :

કૉલમ A

(1) સોનું

(2) આયર્ન

(3) ઍલ્યુમિનિયમ

(4) કાર્બન

(5) કૉપર

(6) મરક્યુરી

કૉલમ B

(a) થરમૉમિટર

(b) વિદ્યુત તાર

(c) ખાદ્ય પદાર્થોનો સંગ્રહ કરવો

(d) આભૂષણો

(e) યંત્રો

(f) બળતણ

ઉત્તર : (1 – d), (2 – e), (3 – c), (4 – f), (5 – b), (6 – a)

પ્રશ્ન 9. નીચેના દરેક કિસ્સામાં શું થશે, જ્યારે …

(અ) તાંબાની તકતી પર જલદ સલ્ફ્યુરિક ઍસિડ રેડવામાં આવે?

ઉત્તર : તાંબાની તકતી પર જલદ સલ્ફ્યુરિક ઍસિડ રેડવામાં આવે ત્યારે રાસાયણિક પ્રક્રિયા થઈ કૉપર સલ્ફેટ બને છે અને સલ્ફર ડાયૉક્સાઇડ વાયુ મુક્ત થાય છે.

કૉપર + જલદ સલ્ફ્યુરિક ઍસિડ → કૉ૫૨ સલ્ફેટ + સલ્ફર ડાયૉક્સાઇડ (વાયુ) + પાણી

[નોંધ : પાઠ્યપુસ્તકના પ્રશ્નમાં ફેરફાર કર્યો છે. તાંબું મંદ સલ્ફ્યુરિક ઍસિડ સાથે પ્રક્રિયા કરતું નથી.]

(બ) લોખંડની ખીલીઓને કૉપર સલ્ફેટના દ્રાવણમાં ડુબાડતાં તેમાં થતી પ્રક્રિયાનું સમીકરણ શબ્દોમાં લખો.

ઉત્તર : લોખંડની ખીલીઓને કૉપર સલ્ફેટના દ્રાવણમાં ડુબાડવામાં આવે ત્યારે લોખંડ કૉપર સલ્ફેટમાંથી કૉપર(તાંબા)નું વિસ્થાપન કરી લોખંડનો સલ્ફેટ (આયર્ન સલ્ફેટ) બનાવે છે. તેથી દ્રાવણનો ભૂરો રંગ ઝાંખો થઈ લીલાશ પડતો બને છે. (લોખંડની ખીલીઓ તામ્રવર્ણી બનેલી દેખાય છે.)

પ્રક્રિયાનું સમીકરણ :

લોખંડની ખીલી (Fe) + કૉપર સલ્ફેટ (CuSO4) (દ્રાવણ) → આયર્ન સલ્ફેટ (FeSO4) (દ્રાવણ) + કૉપર (Cu)

પ્રશ્ન 10. સલોનીએ કોલસાના ટુકડાને ગરમ કર્યો તથા ઉત્પન્ન થયેલા વાયુને કસનળીમાં લીધો.

(અ) તે કઈ રીતે વાયુની પ્રકૃતિ જાણશે?

ઉત્તર : વાયુની પ્રકૃતિ જાણવા તેમાં ભીનાં લાલ અને ભૂરાં લિટમસ પત્રો ઉતારશે. આ વાયુ ભૂરા લિટમસને લાલ બનાવશે. આ વાયુ ઍસિડિક પ્રકૃતિ ધરાવે છે.

(બ) આ દરમિયાન થતી બધી જ પ્રક્રિયાઓનાં સમીકરણો શબ્દોમાં લખો.

ઉત્તર : કોલસો + ગરમી (ઑક્સિજન વાયુ) → કાર્બન ડાયૉક્સાઇડ

કાર્બન ડાયૉક્સાઇડ + પાણી → કાર્બોનિક ઍસિડ

(ઍસિડને કારણે ભૂરો લિટમસ લાલ બનશે.)

પ્રશ્ન 11. એક દિવસ રીટા તેની માતા સાથે સોનીને ત્યાં ગઈ. તેની માતાએ સોનીને સોનાનાં જૂનાં આભૂષણો પૉલિશ કરવા માટે આપ્યાં. બીજે દિવસે જ્યારે તેઓ આભૂષણો પાછાં લાવ્યાં ત્યારે તેમને તેનું વજન થોડુંક ઓછું લાગ્યું. શું તમે વજનમાં થયેલા આ ઘટાડાનું કારણ આપી શકશો?

ઉત્તર : સોનું રાસાયણિક દૃષ્ટિએ લગભગ નિષ્ક્રિય છે. સોનાનાં આભૂષણો બનાવવા માટે સોનામાં થોડાક પ્રમાણમાં તાંબું ઉમેરવામાં આવે છે, કારણ કે સોનું ઘણી જ નરમ ધાતુ છે. (22 કૅરેટ સોનાનાં આભૂષણોમાં 22 ભાગ સોનું અને 2 ભાગ તાંબું હોય છે.) સોનામાં રહેલા તાંબાને કારણે સમય જતાં તાંબાની વાતાવરણમાંના વાયુઓ સાથેની પ્રક્રિયાને કારણે સોનું ઝાંખું પડે છે. જ્યારે સોનાના આભૂષણોને પૉલિશ કરવામાં આવે છે, ત્યારે આ ઝાંખું નહિવત્ પડ દૂર થાય છે, જેના કારણે સોનાના આભૂષણના વજનમાં નહિવત્ ઘટાડો થાય છે.

Also Read :

ધોરણ 8 વિજ્ઞાન પાઠ 5 સ્વાધ્યાય